GIS को सम्भावना र नेपाल
आजको डिजिटल युगमा स्थानसँग सम्बन्धित सूचना केवल नक्सामा कुनै ठाउँ देखाउने माध्यममा सीमित छैन। सडक कहाँ बनाउने, बस्ती कसरी विस्तार भइरहेको छ, कुन क्षेत्र बाढी वा पहिरोको जोखिममा छ, कृषि उत्पादनका लागि कुन भूभाग उपयुक्त छ वा विकासका योजना कहाँ केन्द्रित गर्नुपर्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न भू–स्थानिक सूचना महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
यही क्षेत्रमा प्रयोग हुने महत्वपूर्ण प्रविधिमध्ये एक हो GIS (Geographic Information System) अर्थात् भौगोलिक सूचना प्रणाली।
GIS भनेको के हो?
सरल भाषामा भन्नुपर्दा GIS स्थानसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रकारका तथ्याङ्कलाई नक्सासँग जोडेर संकलन, व्यवस्थापन, विश्लेषण र प्रस्तुत गर्ने प्रणाली हो।
परम्परागत नक्साले मुख्यतः कुनै स्थानको अवस्थिति देखाउँछ। GIS ले भने त्यही नक्सामा सडक, नदी, भवन, जग्गा, जनसंख्या, भू-उपयोग, उचाइ, वन क्षेत्र, जोखिम क्षेत्रलगायत विभिन्न सूचना जोडेर विश्लेषण गर्न सहयोग गर्छ।
यसैले GIS लाई केवल नक्सा बनाउने प्रविधि भन्दा पनि स्थानमा आधारित निर्णय लिन सहयोग गर्ने प्रणाली का रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
नेपालको सन्दर्भमा GIS
नेपाल भौगोलिक रूपमा विविध देश हो। हिमाल, पहाड र तराईसँगै नदी प्रणाली, वन क्षेत्र, खेतीयोग्य भूमि र तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका बस्तीहरूले भू–स्थानिक तथ्याङ्कको आवश्यकता अझ बढाउँछन्।
यस्तो अवस्थामा GIS विभिन्न क्षेत्रमा उपयोगी हुन सक्छ।
नापी तथा नक्साङ्कनमा जग्गा, सीमाना, भू-उपयोग तथा अन्य spatial data लाई व्यवस्थित गर्न GIS महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ। परम्परागत नक्सासँग आधुनिक digital spatial database जोड्दा तथ्याङ्क खोज्न, अद्यावधिक गर्न र विश्लेषण गर्न सहज हुन्छ।
पूर्वाधार विकासमा सडक, पुल, खानेपानी, विद्युत्, सञ्चार तथा अन्य संरचनाको योजना बनाउँदा स्थान छनोट महत्वपूर्ण हुन्छ। GIS प्रयोग गरेर भूभाग, पहुँच, बस्ती, वातावरण तथा अन्य spatial information लाई एउटै प्रणालीमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।
विपद् व्यवस्थापनमा उपयोग
नेपालमा बाढी, पहिरो, भूकम्प, डढेलो लगायत प्राकृतिक विपद्को जोखिम छ। GIS मार्फत जोखिमयुक्त क्षेत्र पहिचान गर्ने, प्रभावित क्षेत्रको नक्साङ्कन गर्ने र उद्धार तथा राहत योजनाका लागि आवश्यक spatial information तयार गर्न सकिन्छ।
Satellite imagery, GPS/GNSS र field survey बाट प्राप्त तथ्याङ्क GIS मा समावेश गर्दा विपद् अघि जोखिम मूल्याङ्कनदेखि विपद्पछि क्षतिको अध्ययनसम्म उपयोग गर्न सकिन्छ।
कृषि र वन क्षेत्रमा
कृषिमा माटो, भू-आकृति, पानीको उपलब्धता, बालीको अवस्था तथा भू-उपयोगसम्बन्धी सूचना महत्वपूर्ण हुन्छ। GIS को सहयोगले यी तथ्याङ्कलाई स्थानअनुसार विश्लेषण गरेर कृषि योजना बनाउन सहयोग पुग्न सक्छ।
त्यसैगरी वन क्षेत्रको परिवर्तन, वन डढेलोको जोखिम, वन अतिक्रमण तथा प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापनमा पनि GIS उपयोगी उपकरण बन्न सक्छ।
स्थानीय तह र शहरी योजनामा
नेपालमा तीव्र शहरीकरणसँगै व्यवस्थित spatial planning को आवश्यकता बढिरहेको छ।
नगरपालिका वा गाउँपालिकाले सडक, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, खानेपानी, सार्वजनिक क्षेत्र, जनसंख्या वितरण र भू-उपयोगजस्ता विवरण GIS database मा व्यवस्थित गर्न सके विकास योजना अझ तथ्यमा आधारित बनाउन सहयोग पुग्छ।
उदाहरणका लागि नयाँ स्वास्थ्य संस्था कहाँ आवश्यक छ भन्ने निर्णय गर्दा केवल जनसंख्या संख्या मात्र होइन, बस्तीको स्थान, सडक पहुँच, दूरी र हाल उपलब्ध स्वास्थ्य सेवाको अवस्थालाई नक्सामा सँगै विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
नयाँ प्रविधिसँग GIS को सम्बन्ध
GIS अहिले एक्लै प्रयोग हुने प्रविधि होइन। यसको सम्बन्ध GNSS/GPS, Remote Sensing, Drone Survey, Satellite Imagery, Web Mapping, LiDAR तथा अन्य geospatial technologies सँग बढ्दै गएको छ।
Field बाट संकलित coordinates, drone बाट प्राप्त imagery वा satellite data लाई GIS मा ल्याएर विश्लेषण गर्न सकिन्छ। Web GIS को विकाससँगै तयार गरिएको spatial information इन्टरनेटमार्फत धेरै प्रयोगकर्तासम्म पुर्याउन पनि सम्भव भएको छ।
यसले GIS को प्रयोग कार्यालयमा सीमित नराखी नागरिक सेवा र सार्वजनिक सूचना प्रणालीसम्म विस्तार गर्ने सम्भावना देखाउँछ।
चुनौती पनि छन्
सम्भावनासँगै केही चुनौती छन्। गुणस्तरीय र अद्यावधिक spatial data को उपलब्धता, विभिन्न निकायबीच data sharing, प्राविधिक जनशक्ति, data standard र नियमित अद्यावधिक महत्वपूर्ण विषय हुन्।
GIS software प्रयोग गर्न जान्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। सही तथ्याङ्क, सही coordinate reference, उपयुक्त survey method र तथ्याङ्कको सही व्याख्या पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
गलत वा पुरानो तथ्याङ्कबाट तयार गरिएको आकर्षक नक्साले पनि गलत निर्णयतर्फ लैजान सक्छ।
अगाडिको सम्भावना
नेपालमा डिजिटल सेवा, स्थानीय तहको योजना, पूर्वाधार निर्माण र भू–स्थानिक तथ्याङ्कको प्रयोग बढ्दै जाँदा GIS को क्षेत्र अझ विस्तार हुने सम्भावना छ।
विशेषगरी Surveying + GIS + GNSS + Remote Sensing + Web Mapping लाई एकअर्कासँग जोडेर प्रयोग गर्न सक्ने जनशक्तिको आवश्यकता बढ्न सक्छ।
हाम्रो जस्तो भौगोलिक विविधता भएको देशमा GIS केवल प्राविधिक उपकरण होइन। सही तथ्याङ्क र उपयुक्त प्रयोगसँग जोड्न सके यसले योजना निर्माण, स्रोत व्यवस्थापन र तथ्यमा आधारित निर्णय प्रक्रियालाई सहयोग गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।